Ma ogtahay in cabashadu ay dib u danabeynayso maskaxdaada oo ay dhaawacayso caafimaadkaaga?!
Cabashada waa muujinta xumaan ama xanaaq lasoo darsay qof. In kasta oo laga yaabo in aan u maleyneyno inaan "ku nafisayno", dhab ahaantii, cabashadu waxay saameyn weyn ku leedahay maskaxdeena iyo farxaddeena.
Dhammaanteen waan cabannaa: celceliska qofka ayaa ka cawda meel kasta inta u dhaxaysa 15 iyo 30 jeer maalintii.Haddii aad is weydiisay inta jeer ee aad maanta cabatay, malaha waa mid aan la soo koobi karin. Guud ahaan kama dacwoonno inaan dadka kale ku jidh dilno, balse waxan u maleynaa in aan soo bandhigayno shucuurteena intaa kadibna aan rajeynayno inan dareenno fiicnaan.
Cilmi-baadhistu waxay muujinaysaa in dadka intooda badani ay cawdaan hal mar daqiiqadii inta lagu jiro wada sheekeysiga caadiga ah. Cabashadu waa soo jiidasho sababtoo ah waxaad dareemeysaa wanaag, sida waxyaabo kale oo badan oo lagu raaxaysto - sida sigaar cabista.
Si kastaba ha ahaatee waxaa jira cillado naxdin leh oo ku saabsan sababtan. Ma aha kaliya in cabashada aynaan ku dareemin fiicnaan, laakiin sidoo kale waxay dareensiisaa dhegaystayaasheena dareen aan wanaagsaneen.Cabashadu waxay u xun tahay niyadeena iyo niyadda dadka inagu xeeran ee dhegaysanaya, laakiin intaas oo kaliya ma aha waxa ay kharibayso cabashadu balse waxay sidoo kale u xun tahay maskaxdaada iyo caafimaadkaaga.
Sidee cabashadu u saamaysaa maskaxda?
Cilmi-baadhis ay samaysay Jaamacadda Stanford aya ogaatay in cabashadu ay yarayso xajmiga qayb ka mid ah maskaxda oo loo yaqaan hippocampus, kaas oo mas'uul ka ah xusuusta iyo xallinta dhibaatooyinka. Daraasadu waxay ogaatay in ku mashquulida cabashada ama maqalka qof cabanaya in ka badan 30 daqiiqo ay jidh ahaan dhaawac u gaysan karto maskaxdeena.
Ka bini'aadam ahaan, maskaxdeenu guud ahaan ma rabto inay shaqeyso wax ka adag inta ay tahay inay gabi ahaanba shaqeyso. Markaan ku cel celino dabeecadaha qaarkood - sida cabashada - neerfayaashu way kala baxaan si ay macluumaadka si sahlan ugu gudbiyaan.Mar kasta oo aad si joogto ah u cabato, waxa aad kordhinaysaa suurtagalnimada in aad ka fikirto fikradaha xun xun hadhow.
Mar kasta oo korontadan la kiciyo, dhamadka neerfiyadu way isku soo dhawaadaan si ay u yareeyaan masaafada ay korontodu ka gudbayso…isku soo dhawaashahaa waxa uu sababayaa in cabashadii si dhib yar loo soo celiyo mar danbe.
Sidaa awaadadeed, marka aad fikirto aad ayay kuugu fududaanaysaa in aad mar kale fikirkaas yeelato - taas oo aan war wanaagsan u ahayn dadka rajo-beelka ah! Mar kasta oo aad cabato waxa ay maskaxdaadu u yeelanaysaa caado ama waxay u noqonaysaa nolol maalmeedkeeda.
Waa maxay sababta ay cabashadu ugu xun tahay caafimaadkaaga?
Marka aan cabanayno, hormoonka cortisol ayaa lagu sii daayaa jidhka, kaas oo sidoo kale mas'uul ka ah jawaabta dagaalka-ama-duulimaadka{ Marka qofku cadheysanyahay ama cabsoonayo}. Marka jawaab-celinta dagaalka-ama-duulimaadka la hawlgeliyo, maskaxdeenu waxay ka yareesaa dhiigga, ogsijiinta iyo tamarta xubnaha aan loo baahneen xiligaa dagalka lagu jiro iyada oo u jiheysa xubnaha muhimka ah. Cabashada soo noqnoqota waxay keentaa in dheecanka cortisol lagu sii daayo heerar aad u sarreeya, taas oo ina gelinaysa khatarta ah inay inagu dhacaan cudurrada wadnaha, kolestaroolka sare, macaanka, buurnaanta iyo faaliga
Mid ka mid ah daraasad lagu daabacay joornaalka Archives of General Psychiatry ayaa lagu ogaaday in celcelis ahaan,dadka rajada fiican ay u muuqdaan inay ka cimri dheer yihiin kuwa cabashada ama rajada xun. Dadka rajada leh ayaa la ogaaday in 55% ay hoos u dhacday khatarta dhimashada dhammaan sababaha waxayna 23% ku yaryihin inay u dhintaan cudurrada wadnaha..
Samee doorasho miyir leh
Inta aynaan caban, waxa aynu leenahay doorasho. Hubaal, xaaladdu way nagu adkaan kartaa. Laakiin waxaan dooran karnaa inaan barano oo aan diiradda saarno sida xaaladdu noo wanaajin karto, noo korin karto, noogana dhigi karto dad wanaagsan.
W/Q: Dr Hamza Galmahday
